داود نخ کوب نیاسر

مجامع عمومی

 عالی ترین ساختار و در برگیرنده تمامی اعضاء یک نهاد چندجانبه می باشد که در سازمان های مختلف، با عناوین مختلف در نهادهای چندجانبه از آن یاد می شود:

مجمع عمومی                   در سازمان ملل                              General Assembly

کنفرانس عمومی                در  یونسکو                                  General Conferance

شورا                               در اتحادیه اروپا                             Concil of the European Union

اجلاس سران                    در سازمان کنفرانس اسلامی              Islamic Summit

اجلاس وزرای امورخارجه    در جنبش عدم تعهد                       I.C.F.M

مجمع جهانی بهداشت         در سازمان جهانی بهداشت               World Health Assembly

مجمع جهانی کار               در سازمان بین المللی کار                 International Labour Conferance

مهمترین اصل حاکم بر مجامع عمومی ، اصل تساوی حاکمیت دولت هاست.

تمامی کشورهای عضو، حق حضور و مشارکت در تصمیم گیری های مجامع عمومی را دارند.

مجامع عمومی به صورت ادواری در فواصل تعیین شده تشکیل می شود و اقدام به تصمیم گیری های کلان در خصوص سیاست های کلی عمومی نهاد مربوطه می نمایند.

اصل تساوی حاکمیت ، اصل تساوی آرای کلیه شرکت کنندگان در مجمع را نتیجه می دهد.

تمامی دولت های شرکت کننده صرف نظر از قدرت ، جمعیت، توان اقتصادی ، میزان مشارکت اقتصادی در بودجه و نیروی انسانی در سازمان، دارای حق رأی مساوی می باشند.

در برخی نهادها، موافقت کلیه اعضاء با تصمیم گیری ها وجود دارد.اتفاق آراء به عنوان یک اصل حاکم است.

مانند پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) ماهیت نظامی است تصمیمات باید اتفاق آراء باشد.

در برخی نهادها، ضرورت موافقت یا عدم مخالفت کلیه اعضاء تنها روش مرجع تصمیم گیری است.

اجماع به معنای عدم مخالفت اعضاء، روش متدوال در سازمان کنفرانس اسلامی و نهضت عدم تعهد رسمیت دارد.

 برای اجماع حضور کلیه بازیگران در تصمیم گیری ها و عدم مخالفت الزامی است.  در تصویب بودجه، نیاز به اجماع و حضور اعضای ثروتمند بسیار مؤثر است.

آرای وزن دار ( weighted voting ) موافقت تعدادی از بازیگران در رأی گیری جهت تحقق تصمیمات
مجمع عمومی( استثنایی است) مانند: بانک جهانی و صندوق بین المللی پول از این روش استفاده می کنند.

از نظر حقوقی و نیز مقررات حاکم ، عالی ترین رکن در برگیرنده کلیه اعضاء که حق رسیدگی به عملکرد سایر دستگاه ها وسازو کارهای نهادهای چند جانبه را دارد، " مجامع عمومی " هستند.

هرچند شاید واقعیت سیاسی روز و ساختارهای مرئی یا نامرئی احتمالاً موجب نادیده انگاشتن برتری نهادهای عالی شود.

 مجامع عمومی می توانند در سطوح مختلف تشکیل شوند .

مجامع عمومی بنا به گستردگی موضوعات دستور کار دارای زیر مجموعه هایی در قالب کمیسوین ها و کمیته ها هستند. ترکیب و قواعد ، زمان تشکیل با رعایت اصل تساوی حاکمیت و اصول حاکم بر تساوی آرای
کمیسیون ها و کمیته ها تابع اصول مجامع عمومی  و پس از تصمیم گیری ( تصمیم سازی) برای تأیید و تصویب نهایی به سطح عای مجمع عمومی بر اساس سلسله مراتب تشکیل ارسال ( گزارش ) می نمایند.

 کمیته های  شش گانه مجمع عمومی سازمان ملل :

1)      کمیته اول :  خلع سلاح و امنیت بین المللی

2)      کمیته دوم : اقتصادی و امور مالی

3)      کمیته سوم : اجتماعی ، بشر دوستانه و فرهنگی

4)      کمیته چهارم: مسائل سیای خاص و استعمار زدایی

5)      کمیته پنجم: امور اداری و بودجه ای

6)      کمیته ششم : امور حقوقی

 تعیین خط مشیء  ها و سیاست های کلی حاکم بر نهاد چند جانبه از مهمترین وظایف مجامع عمومی است.

چارچوب و خط مشیء مشخص شده و تعیین شده تا زمان مجمع عمومی بعدی به لحاظ (ادواری زمانی ـ مکانی) مبنای عمل ، اقدامات ، راهنمای دستگاه های اجرایی و تعاملات نهادهای مربوطه خواهد بود.

 سایر وظایف و اختیارات (انحصاری) مجامع عمومی :

1)      انتخاب دبیرکل و تعداد پرسنل

2)      تعیین ، تأمین و نحوه هزینه کردن بودجه

3)      برنامه ها و تصویب مراحل نهایی امور پرسنل و بودجه ای

4)      هنجارسازی با صدور قطع نامه ها، بیانیه ها ، اعلامیه ها   مانند : اعلامیه جهانی حقوق بشر

5)      تصویب سند مادر و آیین نامه کار مجمع عمومی به صورت مستقیم یا غیر مستقیم.

 کارکرد مجامع عمومی :

1)      سخنرانی سران

2)      بررسی گزارش عملکردها

3)      تلاقی و ملاقات ، رایزنی با سران دولت ها به صورت دو یا چند جانبه به منظور تقریب نظرات دولت پیرامون مسائل نهاد یا موضوعات غیر اجلاس

 مجمع عمومی توسط هیأت رییسه شامل:رییس،چندین معاون، کمیته ها(رییس،معاونان و مخبر) تشکیل می شود.

به هیأت رییسه مجمع عمومی سازمان ملل اصطلاحاً کمیته عمومی General committee می گویند.

در سایر نهادها به آن  دفتر  Bureau  می گویند.

 ·         مجمع عمومی در سازمان ملل ـ فصل چهارم ـ ماده 9 لغایت ماده 22

·         آیین کار مجمع عمومی سازمان ملل  ـ اصلاحات سپتامبر 2007 ـ صفحات 184 لغایت 238 / کتاب

شوراهای اجرایی

مجموعه های کوچکتری از اعضاء که وظیفه اداره مستمر نهادهای چندجانبه را به عهده دارند که با عناوین مختلف در نهادهای چندجانبه از آن یاد می شود:

شورا                                              Concil

هیأت مدیره                     Exeecutive Bord

هیأت حکام                 Board of Governors

شورای حکام                  Governing Concil

شورای اجرایی                Executive Concil

کمیته اجرایی             Executive Committee   

 اعضاء شورا ، مطابق با مقررات تأسیسی، توسط مجامع عمومی انتخاب و در مقابل آن ها مسئول هستند.

به طور مثال امور محوله از سوی کلیه اعضاء و به نمایندگی ( به صراحت در ماده 24 منشور ملل متحد) حفظ صلح و امنیت بین المللی از وظایف شورای امنیت در سازمان ملل متحد است.

در اکثر نهادهای چند جانبه تنها یک شورا وجود دارد . اما در سازمان ملل سه شورا داریم:

1)      شورای امنیت

2)      شورای اقتصادی و اجتماعی

3)      شورای قیمومیت

شوراها در نهادهای مختلف وضعیت های مختلفی دارند. میزان قدرت و نفوذ و عمل آنها به اساسنامه و منشور سازمانشان بستگی دارد.

وظایف و اختیارات شوراها، نحوه انتخاب اعضاء ،میزان آرای عضویت ، توسط اساسنامه ، منشور ها و قواعد تأسیسی هر نهاد  مشخص می شود.

عموماً مبنای تقسیم بندی عضویت ، بر مبنای تقسیم بندی جغرافیایی است:

اعضای شورای امنیت :

1)      یک سوم از اروپای غربی

2)      یک پنجم از آسیا

اعضای شورای اقتصادی – اجتماعی:

1)      سیزده عضو از اروپای غربی

2)      یازده عضو از آسیا

در صورتی که جمعیت آسیا بیش از 5 برابر و وسعت آن بیش از 3 برابر اروپا است.

تقریباً این عدم تناسب در شورای حکام آژانس انرژی اتمی و شورای اجرایی یونسکو نیز به چشم می خورد.

در برخی از شوراها ، برخی از اعضاء به صورت دائم عضو می باشند.

با توجه به به فاصله زمانی بین جلسات مجمع عمومی ، وظایف مستمر اداره نهاد به عهده شوراست.

شوراها با تعداد اعضای محدودتر ، قادر به هماهنگی بیشتر، مستمرتر و اجرای تصمیمات و نظارت بر نحوه کارها هستند. تعداد جلسات شوراهای اجرایی عموماً بیشتر از تعداد جلسات مجامع عمومی است.

شورای امنیت بر اساس وظایف محوله همواره و به صورت مستمر آماده تشکیل جلسه حتی در تعطیلات و ساعات غیر متداول هستند.

 اهداف و مأموریت های شوراها به عنوان بازو اجرایی اعضاء ( مجامع عمومی ) :

1)      حفظ ماهیت بین الدولی یک نهاد چند جانبه

2)      افزایش توانمندی جهت استقرار بیشتر

3)      رویارویی با مسائل جدید

4)      مسئولیت در قبال نهاد بالادستی

5)      اجرای وظایف و ارائه گزارش به مجمع عمومی

 شوراها ذاتاً تمایل و گرایش به در اختیار گرفتن حوزه های جدید خارج از وظایف محوله طبق اسناد تأسیسی با توافق یا با مخالفت اعضاء دارند.

گسترش حیطه صلاحیت و اختیارات حتی به حوزه ویژه مجامع عمومی تمایل شوراهاست؛ مانند ورود شورای امنیت به حیطه کاری مجمع از طریق قانون گذاری به دلیل فواصل طولانی (بیش از یک سال) مجامع عمومی.

و در برخی اوقات مانع از تصمیم گیری و گاهی اختیارات مجامع عمومی را غصب می کنند.

به طور کلی هر چه فاصله مجامع بیشتر ، تمایل به عضویت در شوراها وسیع تر می باشد، حضور اعضای با نفوذ سازمان در شوراها گسترده تر و البته دخالت در وظایف و اختیارات مجامع افزایش می یابد(مانند برگزاری کنفرانس عمومی یونسکو هر دو سال یک بار).

 دستور کار :

1)      مسائل روز و جاری همواره در حیطه کاری شوراهاست

2)      کمابیش مشابه مجمع عمومی است.

3)      منعطف تر از دستورکارمجامع عمومی است.

4)      آسانتر از روش طرح موضوع در مجامع عمومی است.

 سازوکارهای غیر رسمی :

1)      تروئیکا در جنبش عدم تعهد : رییس قبلی ، رییس کنونی ، رییس آینده

2)      کمیته اجرایی در سازمان کفرانس اسلامی: رؤسای اجلاس سران، وزرا، دبیرخانه و کشور میزبان

این روش رسمی ، صریح و شفاف نیست، و با هدف تسهیل اجرای مصوبات خود تشکیل می شود و وظایفی شبیه شورا برای رسیدگی و پی گیری امور جاری ، برخورد با تحولات و بحران ها و حفظ نظارت اعضاء بر سائل جاری است.

·         شورای امنیت در سازمان ملل متحد ـ فصل پنجم ـ ماده 23 لغایت ماده 32

دبیرخانه ها

به صورت دائمی یا موقتی تشکیل می شوند و وظیفه تسهیل همکاری ، تصمیم گیری و ثبت تصمیمات در نهادهای مختلف چند جانبه را به عهده دارند.در برخی موارد دبیرخانه ها بنا به به استعداد کشور میزبان صرفاً یک نهاد موقتی برای ارائه خدمات پشتیبانی لازم جهت برگزاری بهینه اجلاس های بین المللی تشکیل می شوند ؛ مانند اجلاس عدم تعهد و گروه 8

اما در سازمان کنفرانس اسلامی دو دبیرخانه دائمی و موقتی تشکیل می شود:

1)      دبیرخانه دائمی در مقر سازمان کنفرانس اسلامی

2)      دبیرخانه موقتی در محل برگزاری اجلاس سران جهت هماهنگی و برنامه ریزی

وظایف دبیرخانه ها :

1)      تسهیل تعامل میان شرکت کنندگان از طریق برنامه ریزی جلسات، انجام امور اداری ، اجرایی، دیپلماسی چندجانبه ، از جمله امور خدماتی ، ترجمه ، زمان بندی جلسات، تنظیم صورت جلسات و انتشار و توزیع اسناد.

2)      خدمات رسانی به جلسات نهادهای چندجانبه مانند برنامه ریزی و مدیریت.

3)      ارائه گزارش های تخصصی شامل سوابق و چارچوب های تصمیم گیری به اجلاس به درخواست رسمی اعضاء

4)      تنظیم پیش نویس های تصمیمات برای جلسات و کنفرانس ها.

5)      جمع آوری ، تولید و انتشار گزارش و نقش آفرینی مستقیم و  برتر در کارکرد اطلاع رسانی و تولید  دانش نهادهای چند جانبه

6)      مسئولیت نظارت بر اجرای مقررات و توافق ها و بررسی میزان پایبندی کشورها نسبت به تعهدات خود

7)      وظایف اجرایی و تقسیم منابع در مرحله اجرایی.

8)      دخالت و نقش آفرینی در حوزه هنجارسازی و قانون گذاری شامل تدوین و حتی ابلاغ آیین نامه ها در حوزه های تخصصی و ابلاغ مقررات اجرایی فوری در زمینه هایی مانند پیشگیری از شیوع بیماری ها.

9)      اعلام مواضع به ویژه بیانات و اعلامیه های رسمی رؤسای دبیرخانه ها در هنجارسازی ها به صورت مستقیم.

10)   افزایش تأثیرگذاری انتشار و ترویج مواضع در حوزه وسیع افکار عمومی جهانی.

    اعضای دبیرخانه ها در ابتدای تأسیس از اتباع کشورهای میزبان با در نظر گرفتن مزیت نسبی قابل اعتماد بودن و با صرفه بودن استفاده می کنند، اما با گذشت زمان ، شکل بین المللی به خود می گیرند و از اتباع کشورهای گوناگون شخصیت دیوان سالاری می بابند. ولی این موضوع همواره با توجه به کارآمدی در برابر توزیع وسیع جغرافیایی چالش بر انگیز بوده است.

  کارمندان دبیرخانه ها در اجرای وظایف محوله باید به نهاد چند جانبه و نه به کشور خود وفادار باشند، و منافع جمعی اعضای تشکیل دهنده نهاد بین المللی را بر منافع ویژه ملی (کشور خود) مقدم شمارند. که البته با تمام تلاش نهادهای چندجانبه بین المللی، به دلایل ذیل موانعی برای استقلال کامل دبیرخانه های بین المللی نمایان است و شکل گیری یک وفاداری جدید چندجانبه بین المللی در میان کارمندان به شدت کاهش می دهد:

1)      اقدامات مشخص کشورها در راستای حفظ و تداوم وفاداری ملی اتباع خود

2)      نیاز اعضاء به حمایت دولتی جهت ارتقاء شغلی

3)      سیاسی بودن دبیرخانه ها به عنوان واقعیتی آشکار، که استخدام مجدد، ارتقاء به موقعیت شغلی بهتر را منوط به ارائه خدمات بهتر به دولت متبوع خود و یا  کسب حمایت آن و حتی کسب حمایت دولت های تأثیر گذار در آن نهاد را می نماید.

 رییس دبیرخانه :

مدیران و رؤسای دبیرخانه ها که عموماً منتخب مجامع عمومی می باشند، با اسامی متفاوتی شناخته می شوند :

1)      دبیر کل                  Secretary General       

2)      مدیر کل                 Diector General

3)      مدیر اجرایی      Executive Director

 در بسیاری از موارد شوراهای اجرایی وظیفه انتخاب و معرفی نامزد یا نامزدهای واجد شرایط برای احراز این مسئولیت را به عهده دارند.

دبیرخانه های موقت در کنفرانس های فاقد دبیرخانه ثابت توسط کشور میزبان اداره شده و افرادی به عنوان هماهنگ کننده و در مواردی با نام دبیرکل  ، مسئول اداره دبیرخانه های موقتی می شوند.

در سازمان ملل متحد، نامزد دبیرکلی از سوی شورای امنیت پس از روند مذاکرات ، بحث های رسمی طولانی مدت و در بسیاری از موارد با انجام رأی گیری های رسمی و غیر رسمی متعدد و حتی وتو های مکرر توسط اعضای دائم و اجماع یا اکثریت آرای موافق و بدون مخالفت اعضای دائم شورا انتخاب و به مجمع عمومی معرفی و در پایان توسط مجمع عمومی انتخاب می شود.

نهادهای چند جانبه معمولاً دارای متخصصان و کمیته های ویژه اجرایی به عنوان ساز و کارهای موقتی می باشند که وظایفی مشابه وظایف دبیرخانه ها در تولید گزارش ها ، نظارت بر اجرای مقررات و در برخی موارد انجام اقدامات عملیاتی بر عهده دارند.

این کمیته ها و گروه ها به دلیل تخصص ویژه ضروری در یک موضوع مشخص و حجم بالای وظایف محول شده به دبیرخانه ها در برخی موارد به لحاظ ضرورت های سیاسی و نظارتی و یا نشان دادن اهمیت ، حساسیت و یا ضرورت موضوعی به صورت موقتی و موضوعی تشکیل و عهده دار انجام چنین وظایفی می شوند.که البته نقش قابل توجهی هم در تعیین دستور کار ملل متحد در موضوعات محوله دارند و گزارش های این گروه ها نه تنها در اداره سازمان بلکه در هنجارسازی بین المللی حائز اهمیت است. مانند:

1)      گروه شخصیت های برجسته گفتگوی تمدن ها در سال 1999 میلادی

2)      گروه شخصیت های عالی رتبه در مورد تهدیدات ،چالش ها و اصلاح در سال 2003 میلادی

 ·         دبیرخانه در سازمان ملل متحد ـ فصل پانزدهم ـ ماده 97 لغایت ـ 101

دستگاه قضایی ـ سازوکار حل و فصل اختلافات

 نهادهای چند جانبه عموماً سازو کاری برای حل و فصل اختلافات در سطوح مختلف رسمی و غیر رسمی ایجاد می نمایند. که دو دسته هستند:

1)      دیوان اداری ملل متحد : وظیفه رسیدگی به دعاوی و شکایت کارمندان و مدیریت دبیرخانه ها و حل و فصل اختلافات دورن نهادی را بر عهده دارد.

2)      دیوان بین المللی دادگستری : بر اساس منشور ملل متحد وظیفه رسیدگی به اختلافات میان اعضاء را به عنوان مهمترین و برجسته ترین سازو کار مسئول ، بر عهده دارد. هر عضو ملل متحد به صورت خود کار به عضویت این دیوان در می آید.

    هر یک از نهاد ها در صورت توافق در مورد ارجاع اختلاف به این ساز و کار در اساسنامه خود می تواند به این دیوان مراجعه نمایند، تا اختلافات میان اعضاء و سازمان و حتی اختلاف میان کارمندان و دبیرخانه های دستگاه های مختلف را حل و فصل نمایند.

   البته سازمان بین المللی کار نیز ساز و کاری برای رسیدگی به شکایات کارمندان سایر نهادهای چندجانبه از دبیرخانه های خود ایجاد کرده است.

   یکی از وظایف مهم دستگاه های قضایی نهادهای چند جانبه ، ارائه نظر مشورتی به منظور حل و فصل اختلافات و تفسیر اصول و قواعد حقوق بین الملل است.

    برخی از دستگاه های قضایی نهادهای چندجانبه شکایات افراد از دولت ها و نیز جرایم بین المللی افراد را مورد بررسی قرار می دهند که این امرخود ازروند های جدید دیپلماسی چند جانبه ومحاکم بین المللی محسوب میشود.